Gimnazjum

W 1905 roku wydalony ze szkoły za aktywny udział w strajku szkolnym i oddany pod dozór policji. Uczestniczył nadal w manifestacjach, walcząc o polską szkołę. Podczas manifestacji pierwszomajowej na Zawodziu uczestniczył w udanej próbie rozbrojenia legitymujących żandarmów. Po tym incydencie wraz z 11 innymi uczniami musiał zbiec do Krakowa przekraczając nielegalnie granice Królestwa. W Krakowie kontynuował naukę według programu polskiego gimnazjum. W tym czasie uczestniczył również w wyprawie w Tatry. Góry i dziewicza przyroda zrobiły na nim ogromne wrażenie. Amnestia w 1906 roku pozwoliła mu wrócić do Kalisza i kontynuować naukę. Podobnie jak jego koledzy, uczestnicy zajść na Zawodziu, był witany jako bohater walk o szkoły polskie.

Po strajkach szkolnych i manifestacjach władze zaborcze poszły na ustępstwa i 9 stycznia 1906 roku otwarto polską Szkołę Handlową w Kaliszu późniejsze Gimnazjum im. Tadeusza Kościuszki w Kaliszu. W 1908 roku szkołę opuściło pierwszych 17 maturzystów, a wśród nich Stefan Miler.

Studia

W 1908 roku wyjechał do Szwajcarii gdzie studiował nauki przyrodnicze w Fryburgu. Uczęszczał również na zajęcia dodatkowe do pobliskich uniwersytetów w Lozannie i Genewie. W 1913 roku otrzymał „magna cum laude”, tj. „z wielką pochwałą” dyplom licencjata nauk przyrodniczych. Dyplom ten uprawniał go do nauczania w szkołach średnich.

Podczas pobytu w Szwajcarii Stefan Miler należał do studenckiej organizacji „Związek Walki Czynnej”, założonej przez Józefa Piłsudskiego oraz stowarzyszenia postępowo-niepodległościowego „Filarecja”. Z ramienia „Filarecji” wyjeżdzał w okolice Fryburga do kolonii polskich robotników sezonowych, gdzie prowadził akcję oświatową i uświadamiającą w kierunku niepodległościowym. Odbywał wówczas udaną wyprawę na Mont Blanc oraz wyprawy na szwajcarskie lodowce w Alpach.
Mont Blanc po raz pierwszy został zdobyty w 1786 roku przez Jacquesa Balmata i Michela Paccarda. Pierwszym Polakiem, który stanął na najwyższym szczycie Europy był Antoni Malczewski w 1818 roku. Drugie polskie wejście w 1838 r. należy do Karola Hoppena.

Studia doktoranckie z geologii Tatr rozpoczął Stefan Miler w 1913 r. na Uniwersytecie Jagiellońskim pracując jednocześnie jako korepetytor.

I wojna światowa

Po wybuchu I wojny światowej przerwał studia i wyjechał do majątku Kanie w lubelskim. W sierpniu 1915 r. udał się do Warszawy, by wstąpić do słynnego, rekrutowanego wśród członków POW, batalionu warszawskiego. Po przyłączeniu batalionu do Legionów Polskich, Stefan Miler walczył w 1 pułku piechoty Legionów Polskich którego dowódcą był płk Edward Rydz ps. Śmigły.
Walczył na Wołyniu Podlaskim (w dorzeczu Stochodu i Styru) pod dowództwem mjr. Rydza Śmigłego. Ranny w bitwie pod Smolarami nad Stochodem był ewakuowany do szpitala w Kowlu, a następnie przewieziony na Morawy. Po kilkumiesięcznej kuracji został skierowany do oddziału płk. Władysława Sikorskiego. Sikorski, jako szef Departamentu do Spraw Legionowych Naczelnego Komitetu Narodowego, udzielił mu w jesienią (wrzesień lub październik) 1916 roku, urlopu bezterminowego z Legionów i skierował do pracy w utworzonym w murach dawnej Akademii Zamojskiej gimnazjum.

Pedagog i patriota

Stefan Miler rozpoczął pracę jako nauczyciel przyrody Realnym Gimnazjum Męskim w Zamościu. Pracę tę kontynuował w późniejszym Państwowym Gimnazjum Męskim im. Jana Zamoyskiego, a następnie w Gimnazjum i Liceum Ogólnokształcącym, aż do przejścia na emeryturę. Miał także lekcje w Gimnazjum żeńskim im. Marii Konopnickiej i Seminarium Nauczycielskim w Zamościu.

Działał w POW. W 1918 r. brał udział w manifestacji żądającej pozostawienia Chełmszczyzny przy Polsce, spoliczkował śmiejącego się z manifestantów niemieckiego żołnierza, za co przesiedział kolejne 2 tygodnie w areszcie. Brał udział w wojnie polsko-bolszewickiej i dosłużył się stopnia kapitana. Z tego tytułu wkrótce został prezesem Związku Legionistów i Związku Rezerwistów w Zamościu.

Na przełomie 1918/19 roku na nieużytku przyszkolnym rozpoczął organizację pierwszego w Polsce przyszkolnego ogrodu zoologicznego. Pomagała mu młodzież szkolna (przynosząc ciekawy okaz można było zyskać na stopniu), absolwenci i władze miasta. Ogród zoologiczno-botaniczny i jego opiekun stały się wizytówką Zamościa. S. Miler fundusze zdobywał dając odczyty o ogrodzie i jego wpływie na wychowanie młodzieży w różnych miastach kraju. Pisał też do miejscowej prasy artykuły o charakterze patriotycznym, wiersze i satyry. Podpisywał je jako Miler. W latach 1934-1939 był członkiem Rady Miasta. 19 czerwca 1927r. gościł w ZOO prezydenta Ignacego Mościckiego natomiast 17 lipca 1938 r. marszałka Śmigłego-Rydza. W latach 1934-1951 mieszkał w domu przy ulicy Peowiaków nr 7. Prawdopodobnie z jego inicjatywy, przed tym domem ustawiono wtedy popiersie marszałka Józefa Piłsudskiego.

II wojna światowa

W czasie wojny pozostawał opiekunem ZOO. Mimo nacisków, szantażu, aresztowania córki Grażyny Miler, kilku miesięcy więzienia nie podpisał volkslisty. Działał w konspiracji i w tajnym nauczaniu.

Okres powojenny

Po wyzwoleniu, 29 lipca 1944 r. otwierał patriotyczny wiec na Rotundzie poświęcony pomordowanym tam mieszkańcom Zamojszczyzny. Natychmiast też powrócił do oficjalnej pracy dydaktycznej i wziął udział w uruchomieniu nieczynnego podczas okupacji szkolnictwa średniego w Zamościu.
W 1953 r. upaństwowiono ZOO, a S. Miler został jego pierwszym oficjalnym kierownikiem. W następnym roku przeszedł na emeryturę szkolną pozostając w dalszym ciągu kierownikiem ogrodu ZOO.
W wielu dziedzinach działał społecznie, często angażując młodzież. 4 czerwca 1957 r. doznał wylewu krwi przy budowie alpinarium w parku (przy kojcu). Ze względu na stan zdrowia musiał zrezygnować z pracy w ZOO. Ok. 1961 r. przeniósł się do Warszawy.

Odznaczony

• Krzyżem Walecznych
• Krzyżem Niepodległości
• Krzyżem Kawalerskim Orderu Odrodzenia Polski, Polonia Restituta (jedyne odznaczenie otrzymane w PRL-u 22 lipca 1959 roku)
• W Zamościu jego imieniem nazwano Ogród zoologiczny i ulicę

Źródła:

• Wspomnienia mojej babci Grażyny Lewińskiej z domu Miler (córka Stefana Milera)
• Archiwum Państwowe w Zamościu
• Pamiętnik zjazdu b. Wychowanków Szkoły Handlowej w latach 1906-1916 i późniejszego Gimnazjum im. Tad. Kościuszki w Kaliszu 11-12 października 1947 r.
• Zamojszczyzna w Sonderlaboratorium SS: zbiór dokumentów polskich i niemieckich z okresu okupacji hitlerowskiej, Tom 2, Czesław Madajczyk, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1979
• "Kalendarz Lubelski" Wydawnictwo Lubelskie 1977
• Danuta R. Kawałko "Wybitni regionaliści ... rzecz o Stefanie Milerze i Marianie Pieszce."